apeleutherosi002σε συνεργασία με τα Αρχεία Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας

Επιμέλεια: Ηλίας Νικολακόπουλος

Μουσική επιμέλεια: Θανάσης Μήνας

Οργάνωση παραγωγής: Ιωάννα Βόγλη

Από την Κυριακή 3 Οκτωβρίου και κάθε Κυριακή 13:00 - 14:00 το μεσημέρι Στο Κόκκινο 105,5 


Πως ξαναδιαβάζουμε το παρελθόν την εποχή της κρίσης; Πως επιστρέφουμε στα ορόσημα με τα οποία οι άνθρωποι σημάδεψαν την ιστορική διαδρομή τους, την ώρα που ένας ολόκληρος κόσμος αλλάζει;
Πως ξαναβλέπουμε τους μύθους και τις πραγματικότητες του χθες με βάση τις νέες βεβαιότητες του σήμερα;

Η Ιστορία στο Κόκκινο επιθυμεί να συνομιλήσει για το χθες με σύγχρονους επιστήμονες και νέες οπτικές. Εστιασμένη κατά κύριο λόγο στον ταραγμένο 20ό αιώνα, την εποχή των άκρων και με αφορμή σημαντικές ιστορικές επετείους επιχειρεί να αναδείξει μια σειρά από άξονες που διέτρεξαν την πρόσφατη ελληνική ιστορία: από το κίνημα στο Γουδί έως και τη Μεταπολίτευση, από τη σταφιδική κρίση των αρχών του αιώνα έως το επισιτιστικό πρόγραμμα του ΕΑΜ, από το δημοτικιστικό κίνημα στην καθιέρωση του μονοτονικού. Ο στόχος είναι να μιλήσουμε για το παρελθόν ξεφεύγοντας από στερεότυπες εικόνες και έτοιμα σχήματα, να επεξεργαστούμε το παρελθόν ώστε να κατανοήσουμε το σήμερα. Η διαδρομή αυτή θα γίνει με τη συνεργασία των Αρχείων Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας, τόσο στην επιλογή των θεματικών και των συνομιλητών, όσο και με τη χρήση των μοναδικών αρχειακών και έντυπων συλλογών τους για τον 20ό αιώνα.

 

12η εκπομπή

Κυριακή 16 Ιανουαρίου, 13:00-14:00 Στο Κόκκινο 105,5

Ο Διεθνισμός του Εθνικισμού: γη και πρόγονοι

Συζητούν ο Παρασκευάς Ματάλας και ο Κωστής Καρπόζηλος

Ο Κωστής Καρποζηλος συνομιλεί με τον Παρασκευά Ματάλα, επίκουρο καθηγητή στο Πανεπιστήμιο Κρήτης, με αφορμή του βιβλίο του Κοσμοπολίτες Εθνικιστές: ο Μωρίς Μπαρρές και οι ανά τον κόσμο «μαθητές» του (Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2021). Πόσο διεθνικό φαινόμενο υπήρξε ο εθνικισμός στο γύρισμα του 20ου αιώνα; Το ερώτημα αυτό μας δίνει να σκεφτούμε εκ νέου γύρω από την εθνικιστική ιδεολογία καθώς διαπλέκεται με συναρπαστικές διασταυρώσεις και διασυνδέσεις ανθρώπων από διαφορετικά σημεία του ορίζοντα που συναντήθηκαν -νοητικά ή και πραγματικά- στο Παρίσι και ειδικότερα γύρω από τη μορφή του Μωρίς Μπαρρές. Υπό την οπτική αυτή, μέσα από τις επιστολες, τα κείμενα και τη δράση των νεαρών διανοούμενων αναδεικνύεται μία κοσμοπολίτικη διάσταση του εθνικισμού που υποσκάπτει εν τέλει τη θεμέλια λίθο του: δηλαδή ότι το έθνος είναι κάτι το μοναδικό και ανεπανάληπτο. 

 

11η εκπομπή

Κυριακή 19 Δεκεμβρίου, 13:00-14:00 Στο Κόκκινο 105,5

«Συστήνοντας» την ιερή βία στις δυτικές κοινωνίες: η δημιουργία και η δράση της μεσαιωνικής Ιεράς Εξέτασης

Συζητούν ο Ανδρέας Κοφινάκης και ο Θανάσης Γάλλος

O Θανάσης Γάλλος συζητά με τον Ανδρέα Κοφινάκη, μεταδιδακτορικό ερευνητή του τμήματος Ιστορίας-Αρχαιολογίας του ΕΚΠΑ, για την μεσαιωνική Ιερά Εξέταση, την εποχή που έδρασε, την εννοιολόγηση του όρου, την ιστορική διαδικασία μέσα από την οποία οδηγούμαστε στην ίδρυση των πρώτων ιεροεξεταστικών δικαστηρίων αλλά και για το ποιοι γίνονταν ιεροεξεταστές. Συνομιλούν επίσης για το πως αποδιδόταν και τι περιεχόμενο είχε η ιεροεξεταστική δικαιοσύνη αλλά και ποιες ήταν οι ποινές που επέβαλλαν οι νέοι αυτοί «επαγγελματίες διώκτες». Συζητούν τέλος για τη σημασία των ιεροεξεταστικών αρχείων ως βασικής πηγής μέσω της οποίας γράφουμε την ιστορία των διωκόμενων μέσα από τα αρχεία εκείνων που τους καταδίωκαν.

 

10η εκπομπή

Κυριακή 12 Δεκεμβρίου, 13:00-14:00 Στο Κόκκινο 105,5

Ο Σπύρος Ασδραχάς και το ισχυρό αποτύπωμά του στην ελληνική ιστοριογραφία

Συζητούν ο Δημήτρης Αρβανιτάκης και ο Βαγγέλης Καραμανωλάκης

O Bαγγέλης Kαραμανωλάκη συζητά με τον Δημήτρη Αρβανιτάκη, επιστημονικό συνεργάτη και υπεύθυνο εκδόσεων του Μουσείο Μπενάκη, για τον Σπύρο Ασδραχά με αφορμή την πρόσφατη έκδοση του βιβλίου του Σπύρος Ι. Ασδραχάς 1933-2017. Εργογραφία & δοκιμή βιογραφίας (ΑΣΚΙ-Θεμέλιο 2021). Η συζήτηση επικεντρώνεται σε έναν από τους σημαντικότερους Έλληνες ιστορικούς του 20ού αιώνα, έναν μελετητή της μεγάλης διάρκειας, έναν κορυφαίο δάσκαλο, ο οποίος μέσα από τη στενή του σχέση με τα ΑΣΚΙ άφησε ισχυρό το αποτύπωμά του στην λειτουργία τους. Οι καινοτόμες μελέτες του, η θεωρητική του σκέψη, η στροφή προς την οικονομική ιστορία, ο αναστοχασμός του για την έννοια της Ιστορίας η σύνδεσή του με την πολιτική αποτελούν ορισμένα από τα θέματα της συζήτησης για έναν ιστορικό που επηρέασε καθοριστικά με το έργο του και τον στοχασμό του όλη τη σύγχρονη ελληνική ιστοριογραφία.

 

9η εκπομπή

Κυριακή 5 Δεκεμβρίου, 13:00-14:00 Στο Κόκκινο 105,5

Μην το προσπερνάς! Έμφυλη βία και δικαιώματα

Συζητούν η Μαρία Λιάπη και η Αγγελική Χριστοδούλου

Η Aγγελική Χριστοδούλου συζητά με την Μαρία Λιάπη, κοινωνιολόγο, ερευνήτρια και μέλος της Διοικούσας Επιτροπής του Κέντρου για τα Έμφυλα Δικαιώματα και την Ισότητα Διοτίμα για την έμφυλη βία σε όλες τις εκφάνσεις της, τις σεξιστικές νοοτροπίες και πρακτικές, αλλά και τις δράσεις και τις παρεμβάσεις της Διοτίμας στα 32 χρόνια ζωής της. Γνωρίζοντας καλά ότι η βία κατά των γυναικών δεν είναι νέο φαινόμενο, έχει βαθιά ιστορικότητα, συζητούν για τους παράγοντες που επιδρούν στην άσκηση κακοποιητικών συμπεριφορών, την σιωπή των θυμάτων και την ανάγκη ευαισθητοποίησης της κοινωνίας, τη νοηματοδότηση της γυναικοκτονίας και την πολιτική απέναντι σε ζητήματα ισότητας των φύλων.

 

8η εκπομπή

Κυριακή 28 Νοεμβρίου, 13:00-14:00 Στο Κόκκινο 105,5

Ζητούνται παιδιά από την Ελλάδα. Άγνωστες ιστορίες του Ψυχρού Πολέμου

Συζητούν η Γκόντα Φαν Στιν και ο Βαγγέλης Καραμανωλάκης

Ο Βαγγέλης Καραμανωλάκης συζητά με την Γκόντα Φαν Στιν, καθηγήτρια και διευθύντρια του Κέντρου Ελληνικών Σπουδών στο King’s College του Λονδίνου, για την υιοθεσία και μετακίνηση 3.200 παιδιών από την Ελλάδα στις Η.Π.Α., μια άγνωστη ιστορία του Ψυχρού Πολέμου και των ελληνοαμερικάνικων σχέσεων, με αφορμή το πρόσφατο βιβλίο της Ζητούνται παιδιά από την Ελλάδα: Υιοθεσίες στην Αμερική του Ψυχρού Πολέμου (Ποταμός, 2021).

Παιδιά κομμουνιστών που οι γονείς τους εκτελέστηκαν ή χάθηκαν στη δίνη του Εμφυλίου, «νόθα», εγκαταλελειμμένα, αγνώστου πατρός, μεταφέρθηκαν στην μητρόπολη του νέου «ελεύθερου» μεταπολεμικού κόσμου για να αποκτήσουν καλύτερες συνθήκες ζωής. Στην πραγματικότητα αποτέλεσαν αντικείμενο μιας σκοτεινής συναλλαγής, στην οποία συμμετείχαν κράτη, θεσμοί και πρόσωπα που χρησιμοποίησαν τις διαδικασίες για πολιτικό ή προσωπικό όφελος. Οι δυο ιστορικοί συζητούν για τις άγνωστες πλευρές αλλά και τις συνέπειες αυτής της ιστορίας στις ζωές των ανθρώπων που μπλέχτηκαν στις μυλόπετρές της.

 

 

7η εκπομπή

Κυριακή 21 Νοεμβρίου, 13:00-14:00 Στο Κόκκινο 105,5

Made in USA: Πολιτιστικός Ψυχρός Πόλεμος και Αντιαμερικανισμός στην Ελλάδα

Συζητούν η Τζένη Λιαλιούτη και ο Χρήστος Τριανταφύλλου

Ο Χρήστος Τριανταφύλλου συνομιλεί με την επίκουρη καθηγήτρια Ευρωπαϊκής Ιστορίας του ΕΚΠΑ Τζένη Λιαλιούτη για τον αντιαμερικανισμό και για τον πολιτιστικό Ψυχρό Πόλεμο στην Ελλάδα. Οι αντιλήψεις της ελληνικής κοινωνίας για τις ΗΠΑ ως χώρας συνδεδεμένης με τον υλισμό, την ισχύ και την αφθονία προϋπήρχαν του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, αλλά στη μεταπολεμική εποχή παγιώθηκαν, μαζί με τον αντιαμερικανισμό που συνόδευσε την εμπλοκή των ΗΠΑ στον Εμφύλιο.

Στη μετεμφυλιακή εποχή, ο αντιαμερικανισμός συνδέθηκε τόσο με το Κυπριακό, όσο και με την αντίληψη περί διαρκών παρεμβάσεων των ΗΠΑ στην Ελλάδα. Ο αντιαμερικανισμός, μάλιστα, δεν ήταν αποκλειστικά αντίληψη της Αριστεράς, αλλά συναντάται και στις δυνάμεις της εθνικοφροσύνης, κυρίως σε μια διαρκή διαπάλη ανάμεσα στον εθνικισμό και τον «ατλαντισμό». Στη Μεταπολίτευση, ο αντιαμερικανισμός έγινε συστατικό στοιχείο της κοσμοθεωρίας όλων των πολιτικών παρατάξεων, λόγω της κατάρρευσης της εθνικοφροσύνης μετά την επιβολή της δικτατορίας. Άλλωστε, οι ΗΠΑ είχαν διαρκή παρουσία στην Ελλάδα και στο πλαίσιο του πολιτιστικού Ψυχρού Πολέμου, προσπαθώντας να προβάλουν την ανωτερότητα του δικού τους μοντέλου έναντι του σοβιετικού. Έτσι, χρηματοδότησαν ή στήριξαν μια σειρά από πολιτιστικά εγχειρήματα, συχνά εν αγνοία των εμπλεκομένων, στον διαρκή αγώνα για την «καρδιά και τον νου των ανθρώπων».

 

6η εκπομπή

Κυριακή 7 Νοεμβρίου, 13:00-14:00 Στο Κόκκινο 105,5

Ιστορία και λογοτεχνία: η ιστορική μνήμη και η παγίδα της λήθης στη λογοτεχνία της Νότιας Αμερικής

Συζητούν ο Κώστας Αθανασίου και η Εύα Πλιάκου

Η Εύα Πλιάκου συζητά με τον μεταφραστή ισπανόφωνης λογοτεχνίας, Κώστα Αθανασίου, για την ιστορική μνήμη στη λογοτεχνία της Νότιας Αμερικής. Συνομιλούν για το τραύμα των δικτατοριών του εικοστού αιώνα, την επαναδιαπραγμάτευση και την κατανόηση του παρελθόντος μέσα από τα λογοτεχνικά έργα. Με αφορμή το συγγραφικό έργο της Nona Fernandez Silanes και του Πέδρο Λεμεμπέλ, δύο χιλιανών προσωπικοτήτων μεγαλωμένων στο δικτατορικό καθεστώς του Πινοτσέτ, μιλούν για την αποκατεστημένη δημοκρατία στη Χιλή, τις πρόσφατες εξεγέρσεις και τις επικείμενες εκλογές.

 

5η εκπομπή

Κυριακή 31 Οκτωβρίου, 13:00-14:00 Στο Κόκκινο 105,5

Η Ελλάδα στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο: μια συζήτηση για την πολεμική δεκαετία του '40

Συζητούν ο Βαγγέλης Τζούκας και ο Μάνος Αυγερίδης

Λίγες μέρες μετά την 28η Οκτωβρίου και μία μέρα μετά την επέτειο της Απελευθέρωσης της Θεσσαλονίκης στις 30 Οκτωβρίου 1944, ο Μάνος Αυγερίδης συζητάει με τον Βαγγέλη Τζούκα, ιστορικό και κοινωνιολόγο, μέλος ΣΕΠ του Ελληνικού Ανοιχτού Πανεπιστημίου, με αφορμή το βιβλίο του τελευταίου «Όταν ξέσπασε η βία. Μελέτες και δοκίμια για τη δεκαετία 1940-1950» (εκδ. Επίκεντρο, 2020). Το βιβλίο αποτελεί μια συλλογή κειμένων, νέων και παλαιότερων, από την πολυετή ερευνητική και συγγραφική ενασχόληση του συγγραφέα με τα γεγονότα και τις έννοιες που σημάδεψαν την περίοδο του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και της επόμενης μέρας του, στην Ελλάδα και την Ευρώπη.

Εκκινώντας από την πορεία προς τον πόλεμο και το ξέσπασμά του στην Ευρώπη, οι δύο ιστορικοί μιλούν για την είσοδο της Ελλάδας σε αυτόν, με τον Ελληνοϊταλικό πόλεμο και τη Μάχη της Κρήτης, τη σφοδρότητα της σύγκρουσης ιδιαίτερα στο Ανατολικό Μέτωπο, την ανάπτυξη των αντιστασιακών κινημάτων στις κατεχόμενες ευρωπαϊκές χώρες, την ελληνική Αντίσταση και τα μεταπολεμικά επίδικα που οδήγησαν σε μία νέα ανοιχτή σύρραξη, τον ελληνικό Εμφύλιο Πόλεμο. Πώς, τελικά, μπορούμε να μελετήσουμε τη βία της εποχής ως ιστορικοί και τι έχουμε ακόμα να μάθουμε για τη δεκαετία του ’40, ένα από τα δημοφιλέστερα και πιο μελετημένα πεδία στην ιστορική έρευνα τα τελευταία χρόνια;

 

4η εκπομπή

Κυριακή 24 Οκτωβρίου, 13:00-14:00 Στο Κόκκινο 105,5

Σλαβόφωνοι και πρόσφυγες: δυο ξένοι στην ελληνική μεσοπολεμική Μακεδονία

Συζητούν ο Ραϋμόνδος Αλβανός και ο Βαγγέλης Καραμανωλάκης

Ο Βαγγέλης Καραμανωλάκης συζητά με τον  ιστορικό Ραϋμόνδο Αλβανό, με αφορμή το τελευταίο του βιβλίο Σλαβόφωνοι και πρόσφυγες. Κράτος και πολιτικές ταυτότητες στη Μακεδονία του Μεσοπολέμου (Επίκεντρο, 2019), για την μεσοπολεμική Μακεδονία και τις συνέπειες της μετάβασής της από μια πολυεθνική αυτοκρατορία σε ένα εθνικό κράτος.  Στο επίκεντρο της συζήτησης βρίσκονται αφενός οι σλαβόφωνοι πληθυσμοί και αφετέρου οι νεοεισερχόμενοι πρόσφυγες της Μικράς Ασίας. Η σύγκρουσή τους για την κατανομή της γης, η κρατική παρέμβαση για την ενσωμάτωση των πρώτων και την αποκατάσταση των δεύτερων, οι πολιτικές ταυτότητες και η σχέση τους με το ζήτημα της εθνικότητας, τα τοπικά πολιτικά δίκτυα και το κοινοβουλευτικό σύστημα αποτελούν ορισμένα από τα θέματα μιας συζήτησης που αφορά το παρελθόν με τα μάτια, όμως, στο παρόν.

 

3η εκπομπή

Κυριακή 17 Οκτωβρίου, 13:00-14:00 Στο Κόκκινο 105,5

Καπιταλισμός και κλιματική αλλαγή: η περιβαλλοντική ιστορία στον 21ο αιώνα

Συζητούν ο Γιώργος Βλάχος και ο Χρήστος Τριανταφύλλου

Ο Χρήστος Τριανταφύλλου συζητά με τον Γιώργο Βλάχο, μεταδιδακτορικό ερευνητή (ΕΙΕ και ΕΚΠΑ) και εκπρόσωπο της Ελλάδας στην Ευρωπαϊκή Εταιρεία Περιβαλλοντικής Ιστορίας, για τη σχέση του περιβάλλοντος με την ιστορία. Πολύ μακριά από μια σύλληψη που εξετάζει γενικώς τις μεταβολές στη φύση, η περιβαλλοντική ιστορία ερευνά τις σχέσεις των ανθρώπινων κοινωνιών με το φυσικό περιβάλλον, τις ανθρώπινες παρεμβάσεις στα οικοσυστήματα και τον άνθρωπο ως αναπόσπαστο τμήμα τους. Η ελληνική ιστορία μπορεί να εξεταστεί υπό αυτό το πρίσμα, αναλύοντας τις κρατικές πολιτικές για τη διαμόρφωση του περιβάλλοντος, τις παρεμβάσεις σε οικοσυστήματα ως μορφές κοινωνικής μηχανικής και ενσωμάτωσης εδαφών στον εθνικό κορμό. Η σχέση του ανθρώπου με το περιβάλλον δεν μπορεί να γίνει εν κενώ, αλλά, σύμφωνα με τις σύγχρονες προσεγγίσεις της περιβαλλοντικής ιστορίας, πρέπει να εξεταστεί στο πλαίσιο του καπιταλιστικού δόγματος της εκμετάλλευσης της φύσης. Σε αυτή τη λογική πρέπει να τεθεί και η συζήτηση για την κλιματική αλλαγή, καθώς και για τις ολοένα συχνότερες κρίσεις που προκαλούνται από φυσικές καταστροφές (όπως πυρκαγιές και πλημμύρες). Έτσι, ο άνθρωπος δεν είναι απροϋπόθετα ένας κίνδυνος για τη φύση, αλλά ένα αναπόσπαστο τμήμα της.

 

2η εκπομπή

Κυριακή 10 Οκτωβρίου, 13:00-14:00 Στο Κόκκινο 105,5

Πολιτικοί πρόσφυγες του Εμφυλίου: μια ελληνική και τσεχοσλοβακική ιστορία 

Συζητούν ο Κώστας Τσίβος και ο Κωστής Καρπόζηλος

Ο Κωστής Καρπόζηλος συνομιλεί με τον Κώστα Τσίβο (καθηγητή σύγχρονης ιστορίας, Πανεπιστήμιο του Καρόλου της Πράγας) με αφορμή το βιβλίο του «Ο μεγάλος καϋμός της ξενητειάς...» Έλληνες πολιτικοί πρόσφυγες στην Τσεχοσλοβακία, 1948-1989 (Αλεξάνδρεια, 2019). Η ιστορία των πολιτικών προσφύγων προσφέρει τη δυνατότητα να σκεφτούμε εκ νέου γύρω από την ανθρώπινη κινητικότητα μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, την αναδιάταξη του πολιτικού χάρτη της Ευρώπης και τα πορώδη σύνορα της ελληνικής ιστορίας. Παρακολουθώντας την πορεία μιας κοινότητας από την εγκατάστασή της σε μια άγνωστη χώρα έως τον επαναπατρισμό της μετά από δεκαετίες, αυτό που αναδύεται είναι ο διαρκής μετεωρισμός χιλιάδων ανθρώπων ανάμεσα σε δύο γεωγραφικούς και κοινωνικούς κόσμους με μόνα σταθερά σημεία αναφοράς το τραύμα της ήττας, το παρόν της κομμουνιστικής πολιτικής και τον οραματισμό μίας επιστροφής που άργησε πολύ. 

 

1η εκπομπή

Κυριακή 3 Οκτωβρίου, 13:00-14:00 Στο Κόκκινο 105,5

Ευγονισμός και βιοπολιτική στον 20ό αιώνα

Συζητούν ο Γιώργος Κόκκινος και ο Βαγγέλης Καραμανωλάκης

Βιοπολιτικές πρακτικές, «ανώμαλα» παιδιά, εκφυλισμός, νοσοκομεία, γιατροί, φυλετισμός και ρατσισμός, το Πανεπιστήμιο Αθηνών, η κλωνοποίηση, ο Ιωάννης Μεταξάς, η φυσική ανθρωπολογία. Ο Βαγγέλης Καραμανωλάκης συζητά με τον Γιώργο Κόκκινο για την ιστορία της ευγονικής από το τέλος του 19ου αιώνα έως σήμερα. Οι δυο ιστορικοί παρακολουθούν ένα πλέγμα ιδεών και πρακτικών που βασισμένες στην ιδέα της ετερότητας και επιδιώκοντας την καθαρότητα και την ομοιογένεια επηρέασαν καθοριστικά την ιατρική σκέψη και πρακτική, από την αντιμετώπιση της σύφιλης στη σημερινή πανδημία.